Σμύρνη μου Αγαπημένη και η Προδοσία της Μικρασίας

Σμύρνη μου Αγαπημένη και η Προδοσία της Μικρασίας

Του Ανδρέα-Γεώργιου Σκίννερ, εξωτερικού μας συνεργάτη και φοιτητή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου

Προσφάτως επισκέφθηκα τον κινηματογράφο, κάτι που (ως τσιγκούνης) δε συνηθίζω, καθώς στις μέρες μας προβάλλεται η ταινία «Σμύρνη μου Αγαπημένη». Επέλεξα να δω τη συγκεκριμένη ταινία για 2 λόγους: αφενός είμαι Νεοσμυρνιώτης, και στην εποχή που οι ανθρώπινες ταυτότητες εξαφανίζονται στο έλεος της Ιδιοκτησίας, πασχίζω να έρθω σε επαφή με την τοπική κοινωνία και ιστορία· αφετέρου ο πατέρας μου παίζει στην ταινία, και τελικά παίζει έναν από του «κακούς», τον Ουίλιαμ Ντώσον.

Βεβαίως, το παρόν άρθρο δεν έχει σχέση ούτε με το ένα, ούτε με το άλλο. Δεν έχει σχέση ούτε με τη διασύνδεση 1922-2015 που ορθώς κάνει η ταινία, ούτε τις σχέσεις των Ελλήνων με τους Τούρκους πριν την πολιτική άνοδο του φιλελεύθερου Κεμάλ, ούτε με το ρίγος που δημιουργούν σκηνές, όπως η προσευχή του Χρυσοστόμου πριν από την είσοδο των Τούρκων στην Εκκλησία. Για την ακρίβεια, δεν έχει σχέση σχεδόν καθόλου με την ταινία, καθώς θα ήμουν ο τελευταίος που θα μπορούσε κανείς να αποκαλέσει «ειδικό».

Το παρόν άρθρο έχει σχέση με ένα ιστορικό γεγονός, το οποίο μέχρι πρότινος δεν γνώριζα και έσπευσα να επιβεβαιώσω μόλις τελείωσε η ταινία: το ελληνικό κράτος απέτρεψε την φυγή των Σμυρνιών κατά την καταστροφή, μη επιτρέποντας στα ελληνικά καράβια να περισυλλέξουν τους κατατρεγμένους. Κρατώντας από την ταινία την ημερομηνία της 16ης Αυγούστου, ανακάλυψα τον Νόμο 2780/1922 «Περὶ τῆς παρανόμου μεταφορᾶς προσώπων ὁμαδόν ἐρχομένων εἰς Ἑλληνικοὺς λιμένας ἐκ τῆς ἀλλοδαπῆς».

Ο Νόμος ήταν απλός: απαγόρευε την μεταφορά ανθρώπων στην Ελλάδα χωρίς διαβατήριο ή «ειδική άδεια». Την εποχή εκείνη, έναν αιώνα πριν τους κατά Βελόπουλον «λαθροεισβολείς», οι μόνοι άνθρωποι που ενδέχετο να μεταφέρονταν εις Ελλάδα ήταν οι Μικρασιάτες, παραμονές της κατάρρευσης του πολεμικού μετώπου. Ως Οθωμανοί υπήκοοι, δεν είχαν τα απαιτούμενα έγγραφα για να είναι νόμιμη η μεταφορά τους στην Ελλάδα. (Εδώ θέτω έναν αστερίσκο: ο Νόμος δεν αναφέρει ελληνικό διαβατήριο, αν και στην ταινία έτσι αναφέρεται).

«Καλύτερα να μείνουν εδώ να τους σφάξη ο Κεμάλ, γιατί αν πάνε στην Αθήνα θα ανατρέψουν τα πάντα».

Αριστείδης Στεργιάδης (ύπατος αρμοστής Σμύρνης), καλοκαίρι 1922

Ως απλώς ειπείν, η ελληνική κυβέρνηση (Κυβέρνηση Πρωτοπαπαδάκη) απαγόρευσε τη σωτηρία των Μικρασιατών, τη χρονική περίοδο που ήδη «αχνοφαινόταν» η νίκη των Τούρκων αγωνιστών και οι συνέπειες που αυτή θα είχε για τους Χριστιανούς της Μικρασίας.

Συνεχίζοντας την έρευνα για τον Νόμο αυτό, συνάντησα δύο άρθρα, ένα στην ΕΦΣΥΝ και ένα στο TVXS, τα οποία φανερώνουν πέραν από κάθε αμφιβολία ότι στόχος του Νόμου αυτού ήταν ακριβώς η αποτροπή του επικειμένου προσφυγικού ρεύματος, παραθέτοντας σημαντικά ιστορικά τεκμήρια. Κι αν η πρόταση του Γενικού Διοικητή Χίου να απαγορευθεί η αναχώρηση από τη Σμύρνη όλων των κατοίκων ή τουλάχιστον των ομογενών δεν επαρκεί, επαρκεί και με το παραπάνω η εντολή του Υποναυάρχου Καλαμίδα να βυθιστούν όσα πλοία μετέφεραν τους ομογενείς.

Κι ενώ η δεξιά ιστοριογραφία προσπαθεί να αποκρύψει ότι οι η δεξιά κυβέρνηση πρόδωσε τους Μικρασιάτες (γιατί μεγαλύτερος ψεύτης από τον δεξιό ιστορικό δεν υπάρχει), όταν αποτυγχάνει σπεύδει να υποδυθεί τον Συνήγορο του Διαβόλου, ότι «καλά έκανε» η κυβέρνηση. Για να συμπεράνουμε εάν κάτι τέτοιο ισχύει, πρέπει να δούμε τους πιθανούς λόγους να συμβεί κάτι τέτοιο.

Μικρασιάτες πρόσφυγες σε “δωμάτια” στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης.

Ο πρώτος είναι τι θα συνέβαινε εάν έρχονταν οι ομογενείς στην Ελλάδα: θα γέμιζε η Ελλάδα ενάμισι εκατομμύριο προσφύγων, με τις συνέπειες, οικονομικές και κοινωνικές, να είναι τεράστιες. Πράγματι, αυτό συνέβη παρά τις πιο «έντιμες» προσπάθειες του ελληνικού κράτους, όταν πια οι Μικρασιάτες δεν κινδύνευαν να σκοτωθούν, αλλά σκοτώνονταν.

Ο δεύτερος είναι τι θα συνέβαινε εάν παρέμεναν οι ομογενείς στη Μικρά Ασία: θα διατηρείτο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ένας πληθυσμός ενάμισι εκατομμυρίου «αλύτρωτων», ήτοι η αφορμή εμπλοκής της Ελλάδας στα εσωτερικά της Αυτοκρατορίας και διεκδίκησης των εδαφών της.

Είναι στην κρίση του καθενός αν αυτοί οι δύο λόγοι δικαιολογούν επαρκώς την προδοσία των Μικρασιατών. Όμως, ποιος μπορεί να συνεχίσει να μιλάει και να κατηγορεί προδοσία των Άγγλων, Γάλλων και Αμερικανών, όταν πρώτη η Ελλάδα πρόδωσε τους Έλληνες;

Πρόχειρες προσφυγικές εστίες στο χώρο του Θησείου, δίπλα από τον ναό του Ηφαίστου.

Στην ταινία ο Χαλίλ περιγράφει στη Φιλιώ τους λόγους που στράφηκε στους Νεότουρκους: «[οι Έλληνες] έχετε δύο πατρίδες· [οι Τούρκοι] έχουμε μόνο μία». Τελικά οι Μικρασιάτες έμειναν χωρίς καμία πατρίδα, όπως καθένας που εμπιστεύεται τον εδαφογενή, κρατογενή, δεξιό ψευδο-πατριωτισμό της αστικής κοινωνίας. Οι Μικρασιάτες έμειναν μονάχα με τους επιζήσαντές τους, τις μνήμες τους, τον πόνο τους, τα τραγούδια τους, τον Απόλλωνα και τον Πανιώνιο.

Υ.Γ. Προσπάθησα να επικαλεσθώ το μάθημα «Ιδιότητα του Πολίτη και Μετανάστευση» που παρακολουθώ κατά το τρέχον εξάμηνο, ώστε να προσποιηθώ ότι δεν αρθρογραφώ αντί να διαβάζω, αλλά αρθρογραφώ και διαβάζω. Τελικά δεν τα κατάφερα, ίσως εσκεμμένα, φοβούμενος ότι θυμάμαι λάθος τα του μαθήματος. Πράγματι, όμως, το άρθρο προσφέρει πολλές γέφυρες προς το μάθημα αυτό.

Υ.Γ.2 Πατέρα Ντάνκαν κατάφερες να πείσεις ως ο «κακός» διπλωμάτης που «έκανε απλά τη δουλειά του» ακόμα κι εμένα, που αρχικά ήμουν πλήρως απορροφημένος από το γεγονός ότι αυτή δεν είναι η φυσική σου φωνή και προφορά, ούτε αυτοί οι φυσικοί σου μορφασμοί (τι αστείο γαρ). Με κάνεις περήφανο.

+ posts